اهمیت تلویزیون آموزشی
آموزش یکی از مهم ترین عوامل برای رسیدن به رشد اقتصادی و ایجاد یک جامعه مردم سالار است. رسانه های جمعی چون رادیو و تلویزیون، ابزارهای قدرتمندی هستند که باعث توسعه کمی و کیفی آموزش درهمه سـطوح می گردند. اِمری (emery,1965) عنوان می کند:
رادیو و تلویزیون به مانند قالیچه های جادویی الکترونیکی هستند که هر روزه میلیون ها نفر، سوار بر امواج آن به این سو و آن سو می روند و اینها از اختراعات قرن بیستم و ثمره انقلاب تکنولوژیکی هستند و اثرات آنها ، در تمامی جنبه های زندگی (اجتماعی، سیاسی، فرهنگی) به چشم می خورند.
برنامه های تلویزیون نسبت به برنامه های رادیو از اثر بخشی بیشتری برخوردارند. بر خلاف رادیو که فقط اصوات را انتقال می دهد ، تلویزیون علاوه بر بهره گیری از صدا، از عنصر تصویر نیز بهره مند است و همراهی این 2 عنصر (صدا و تصویر) برای مخاطب، در جهت درک پیام های رسانه، مطلوب تر و سودمندتر است و استفاده از این تمهیدات به ویژه عنصرتصویر در آموزش جایگاه ویژه ای دارد. امروزه استفاده از تلویزیون به عنوان منبعی برای یادگیری تا حدود زیادی در بین کشورهای دنیا پذیرفته شده است. استفاده از نماهای درشت (close up) و تأکید بر روی جزئیات، موقعیت های جذاب و قابل لمسی را برای مخاطب تلویزیون بوجود آورده است. کاربرد تلویزیون در امر آموزش در دهه های اخیر گسترش یافته است.
امروزه آموزش فقط در انحصار نهادهای آموزشی چون آموزش و پرورش و دانشگاه ها نیست . یکی از کارکردهای تلویزیون ارائه خدمات به کسانی است که در محیط های مختلف و به ویژه درخانه حضور دارند و می توانند از برنامه های این رسانه بهره مند شوند. تلویزیون یکی از پیشرفته ترین رسانه های ارتباطی است با کیفیتی منحصر به فرد و به عنوان یک رسانه دیداری – شنیداری دارای تنوع و جذابیت خاصی است که می تواند در فرآیند آموزش از آن استفاده شود. تلویزیون می تواند افق های ذهنی معلمان را گسترش دهد و با ایجاد محرک های جدید برای فراگیران ، مسوولیت پذیری بیشتری را در جریان یادگیری برعهده آن ها قرار دهد.
در آموزش های تلویزیونی، از کارشناسان و معلمانی استفاده می شود که به نسبت آموزش های مرسوم، از صلاحیت بالاتری برخوردارند. البته تلویزیون به عنوان یک نهاد آموزش کامل و خود کفا ((self- contained محسوب نمی شود . اما به عنوان یک ابزار آموزش در کنار سایر ابزارها و عوامل دیگر می توان از آن برای آموزش استفاده کرد. تلویزیون ، راه های بهتر وجدیدتری را در ارتباط با فعالیت های معلمان، فراگیران و والدین در مقابل دیدگان هر کدام می گشاید.
جیمز براون (James w.Brown) درباره امتیازات تلویزیون مواردی را اشاره می کند:
1 – تلویزیون ابزار مقرون به صرفه و راحتی است و این قابلیت را دارد که جمعیت زیادی به واسطه پوشش فراگیر آن، از این رسانه استفاده کنند.
2- تلویزیون دوعنصر مهم صدا و تصویر را به بهترین نحو ممکن با هم ترکیب می کند.
3 – تلویزیون قادر است بر موانع یادگیری تا حدامکان غلبه کند و افراد می توانند ایده های مهم و نو را بازگو کنند و الگوهای نگرشی را مطرح کنند و اطلاعاتی را منتقل می کند که نه نیاز به مهارت های کلامی سطح بالای مخاطب دارد و نه نیاز به حضور فیزیکی او و بدین واسطه، آموزش ها ، به صورت قابل فهم ارائه می شوند.
4 – تلویزیون قادر است بین فراگیران و معلمان خبره و متخصص در سطح کشور و حتی در دنیا ارتباط برقرار کند.
5 – تلویزیون می تواند در مسیر توسعه اجتماعی و رفع نیازها برای بهبود وضعیت جامعه گام بردارد.
تلویزیون آموزشی ابزاری است که در ایجاد علاقه و انگیزش در بزرگسالان و کودکان مؤثر است و برای آموزش معلمین نیز ابزار کارآمدی است . معلمین با مشاهده فرایند تدریس از تلویزیون به وسیله معلمان با تجربه، می توانند بر مهارت های معلمی خود بیافزایند.
کول (koul ,1987) جنبه های اصلی تلویزیون آموزشی را چنین بیان می کند :
1 – ارتقاء کیفیت زندگی اجتماعی و آموزشی : تلویزیون باعث بالا بردن سطح زندگی اجتماعی در محیط های روستایی و مراکز شهری می گردد و همچنین باعث بهبود نرخ افت تحصیلی فراگیران می شود.
2 – کیفیت بالای آموزش : برنامه های تلویزیون آموزش نسبت به آموزش های مرسوم کلاسی، خوش ساختارتر و سازماندهی شده تر می باشند.
3- کاهش وابستگی به معلم : فراگیرانی که از تلویزیون، برنامه های آموزشی را نگاه می کنند یاد می گیرند که خودشان تلاش کنند و این احساس را دارند که مسؤولیت یادگیری، برعهده خودشان است.
4 – انعطاف : دوره های آموزشی قابل تغییر هستند و با توسعه دانش و تغییرات فناوری دوره ها نیز تغییر می کند و تغییرات مداوم و سریع در روش های آموزشی و برنامه های درسی از طریق تلویزیون آموزشی قابلیت ارائه و اصلاح دارند.
5 – استفاده از معلمان مجرب : تلویزیون آموزشی فرصت های برابر آموزشی را در سراسر کشور برای همه فراهم می کند. فراگیرانی که در مناطق دور افتاده و محروم زندگی می کنند و فاقد منابع آموزشی کافی هستندمی توانند از این رسانه بهره مند شوند چرا که برای ساخت برنامه های آموزشی از بهترین معلمان استفاده می شود.بنابراین تلویزیون ابزاری است برای ایجاد عدالت آموزش بین افراد فقیروثروتمند، افرادروستایی و شهری
6 – هزینه - اثر بخشی : اگر برنامه های تلویزیون در یک مقیاس وسیع به کار برده شوند به لحاظ هزینه، مقرون به صرفه و اثر بخش خواهند بود و آموزش را می توان در سراسر کشور با کمترین هزینه برای استفاده افراد ارائه داد، بدون آن که از کیفیت آموزش کاسته شود البته هزینه اولیه راه اندازی تلویزیون آموزشی بسیار بالاست.
7 – آموزش ضمن خدمت : تلویزیون آموزش می تواند برای آموزش ضمن خدمت معلمان، در ساعات غیرکلاسی و خارج از مدرسه، مورد استفاده واقع شود و این برنامه ها می تواند در زمان های معین برای معلمان از تلویزیون پخش شود و آنها نیز با استفاده از آن برنامه ها، مهارت ها و روش های تدریس خودشان را بهبود بخشند.
8 – تدارکات ساده : از نظر تدارکاتی و پشتیبانی ، تلویزیون آموزش فرایند پیچیده ای ندارد و ساده است.
9 – ترکیب مؤلفه های صدا و تصویر: تلویزیون این مزیت را دارد که صدا را با تصویر همراه سازد که همین نکته باعث برتری تلویزیون بر رادیو و رسانه های چاپی می گردد.
10 – انگیزش : با کمک تکنیک ها و جلوه های ویژه تلویزیونی می توان انگیزش را کنترل نمود؛ برای این که بتوان به پاسخ های مطلوب که همان یادگیری است رسید.
11 – آموزش توده : تلویزیون آموزشی به واسطه پوشش گسترده اش می تواند تعداد زیادی از فراگیران را تحت آموزش قرار دهد.
اهمیت ویژه تلویزیون آموزشی به این خاطر است که می توان از امکانات دیگر مواد دیداری- شنیداری در آن استفاده نمود. فرانکلین دونهام (Franklin Dunham,1952) مدیر رادیو تلویزیون آموزشی در آمریکا معتقد است:
به عنوان یک رسانه ارتباطی، تلویزیون ، رسانه ای بی همتا و منحصر به فرد است چرا که این توانایی را دارد که از امکانات دیگر وسایل کمک آموزشی در جریان آموزش تلویزیونی استفاده کند و آنها را نیز به کلاس درس آورد و به طور کلی هر گونه صدا و تصویری که باعث یادگیری بهترمی شود؛ بعنوان مثال ، تصاویر متحرک، اسلاید، فیلم استریپ، نقشه ها و چارت ها و دیگر وسایل آموزشی که در تلویزیون و برای برنامه های آن، قابلیت استفاده را دارند.
توسعه تلویزیون آموزشی به همگانی نمودن استفاده از آموزشها کمک شایانی خواهد کرد . برنامه های آموزشی در تلویزیون آموزشی به اشکال مختلفی ارائه می شوند که عبارتند از : تدریس کامل و مستقیم ، برنامه هایی که مکمل آموزش هستند، برنامه هایی که برای غنی سازی آموزش ها از آنها استفاده می شود و برنامه های مفید که جنبه اطلاعاتی دارند.
درباره تدریس کامل ، کلیه مفاهیم اصلی و پایه به وسیله تلویزیون ارائه می شود.
در برنامه های مکمل، اهداف و محتوی آموزش تکمیل کننده مفاهیم و محتوای اصلی آموزش است.
در برنامه هایی که جنبه غنی سازی دارند آموزش هایی که ارائه می شوند مبتنی بر آموزش های قبلی است و برنامه های مفید که جنبه اطلاعات عمومی و دانش افزایی دارد.
امروزه از تلویزیون در بیشتر مدارس و تقریباً در همه کشورهای دنیا استفاده می شود، برای مثال در انگلیس، تعداد مدارسی که از برنامه های تلویزیون استفاده می کردند در 1964 درحدود 6000 مدرسه بود که تا سال 1966 به 15000 مدرسه رسید و این رقم در سال 1976 به 33500 مدرسه در سطح کشور افزایش یافت.
طی گزارشی برخی از معلمان در آمریکا عنوان نمودند که با بهره گیری از برنامه های تلویزیونی، برخی از کودکان بر خزانه لغات و واژگان خود افزوده اند و برای خواندن نیز آمادگی بیشتری کسب کرده اند و به طور کلی به مباحث علمی و فرهنگی علاقه بیشتری پیدا کرده اند (Mohonty, 1984).
اهداف برنامه های تلویزیون آموزشی باید روشن و آشکار باشد. تلویزیون آموزشی علاوه بر این که برای فراگیران و کودکان قابل استفاده است برای آموزش معلمین نیز کاربرد دارد. رابرت آرنوه (Robert F. Arnove 1976) می گوید :
اهداف اصلی تولید برنامه های تلویزیون آموزشی، عمدتاً تعلیم و تربیت با کیفیت بهتر برای فراگیران و کودکان است . البته معلمان نیز می توانند از بسیاری از برنامه های تلویزیون آموزشی بهره مند شوند . از تلویزیون آموزشی می توان برای رسیدن به بسیاری از اهداف آموزشی استفاده کرد و ضمناً آموزش های ارائه شده از طریق تلویزیون در مقابله با آموزش های مرسوم و سنتی ، بسیار مقرون به صرفه تر از لحاظ اقتصادی است.
بنابراین ، تلویزیون یک امکان چند رسانه ای است و برای تولید برنامه ها می توان از امکانات متنوع صدا و تصویر در آن استفاده نمود در کشورهای پیشرفته، تلویزیون، تأثیرات بسیاری بر روی سبک های زندگی و آموزش افراد دارد. آموزش واقعی امروزه نمی تواند تحقق پیدا کند و شهروندان آینده بدون حمایت های این رسانه نمی توانند به اهداف خود نائل شوند و تلویزیون نقش مهمی در زندگی شهروندان جامعه برعهده دارد.
نقش رسانه و تکنولوژی آموزشی در نظام های جدید، در سیاست ملی آموزش (1986) به خوبی تعریف شده است. سیاست ملی آموزش پیشنهاد می کند :
تکنولوژی های مدرن ارتباطی به صورت بالقوه در فرآیند توسعه نقش مهمی را ایفا می کنند. با استفاده از تکنولوژی ، می توان مرزهای زمان و مکان را در نوردید و می توان آنها را کنترل نمود؛ به این معنی که افراد در دوردست ها و مناطق دور افتاده می توانند از برنامه های متناسب با زمان بندی خود استفاده کنند.
همچنین در جایی دیگر اضافه می کند:
رسانه همان قدر که بر روی بزرگسالان اثر می گذارد بر اذهان کودکان نیز تأثیر گذار است به عنوان مثال در تلویزیون ، کودک، خشونت را نیز به نظاره می نشیند و چنین مسائلی باعث بروز ترس در او خواهد شد لذا در سیاست ملی آموزش بیشتر توجه به تولید فیلم هایی است که برای خود کودکان ساخته شود و یا ساعات پخشی را برای گونه های خاصی از فیلم ها در نظر گرفته شود که در آن ساعت، فقط بزرگسالان به تماشای برنامه بنشینند.
استفاده از تلویزیون در کلاس درس به نسبت دیگر وسایل آموزشی دیداری- شنیداری، نیاز به دقت و برنامه ریزی بیشتری دارد
) .(chakrabarti,1967
تولید برنامه های تلویزیونی فرایندی است که مشارکت افراد و گروه های خاصی را می طلبد که شامل نیروهای نرم افزاری (دانشگاهیان ، تهیه کنندگان، محققان و هنرمندان) و گروه سخت افزاری (تصویر برداران، تکنسین ها و عوامل فنی) می باشند. برای داشتن یک تولید مؤثر و کارآ، همه این نیروها و افراد باید به صورت تیمی با هم مشارکت داشته باشند.
تولید تلویزیون آموزشی
فرایند تولید برنامه های تلویزیون آموزشی در 4 مرحله به صورت مبسوط در ذیل می آید (koul ,1986) :
P برنامه ریزی
از آنجایی که برنامه های تلویزیونی به وسیله کارشناسان و برنامه سازان برای استفاده در کلاس درس برنامه ریزی و تدارک دیده می شود و موضوعات و مخاطب آن نیز از قبل مشخص شده است؛ این وظیفه معلمان است که فراگیران را برای دیدن برنامه ها آماده کنند و انگیزه یادگیری را در آنها بوجود آورند. عموماً مراحل زیر در برنامه ریزی برنامه های تلویزیون آموزشی دنبال می شود:
1 – تعریف و تعیین اهداف : بدین وسیله اهداف برای فراگیران قابل لمس می شوند و باید آنها را به صورت رفتاری تعریف نمود. اهداف رفتاری یعنی آن توانایی هایی را که فراگیر پس از دیدن یک برنامه تلویزیون آموزشی باید به آن دست پیدا کند. برای مخاطب باید هدف، روشن و قابل دستیابی باشد و بدون شناسایی هدف، رسیدن به مقصد، امکان پذیر نیست و مخاطب که در این جا فراگیر است، هیچ بهره آموزشی از برنامه نخواهد برد.
2 – ارائه خلاصه و نکات کلیدی برنامه : برای تولید برنامه باید از قبل نیاز سنجی نمود و خلاصه برنامه شامل مطالبی گزیده درباره اهداف آموزشی برنامه است و در آن نکات کلیدی و سطوح مهارتی مدنظر در آن باید لحاظ شود.
3 – نوشتن فیلمنامه : بر اساس اهداف از پیش تعیین شده، عناوین و سرفصل های محتوی باید به وسیله یک متخصص برای یک کار تلویزیونی نگاشته شود و در آن قالب برنامه، مدت زمان و خود محتوی، مشخص شود. فیلمنامه نویس نقش کلیدی را در تولید برنامه های تلویزیونی ایفا می کند او زبان تلویزیون و تصویر را بخوبی می شناسد و محتوی و موضوعاتی را که قرار است از طریق تلویزیون ارائه شود را به زبان تلویزیونی ترجمه می کند.
P مراحل پیش از تولید و تدارکات مربوط به آن
1 – تدارک خدمات لازم : تدارک عوامل فنی ، فراهم کردن امکانات لازم برای تولید ( استودیو و تجهیزات، نور ، صدا و ...)
2 – تکرار و تمرین : این مرحله بسیار مهم است. در این جاست که کارهای گرافیکی، اسلایدها و ... باید برای استفاده به جا و مناسب تنظیم شوند و این که آیا اسلایدهایی که قصد داریم در برنامه استفاده کنیم به لحاظ تصویری و هنری و همچنین آموزشی دارای کیفیت و استاندارد است یا نه در این مرحله باید مشخص شوند. مدت زمان برنامه و ارائه محتوی و کشش برنامه ، باید در این مرحله مشخص شود که مثلاً آیا زمان اختصاص داده شده برای ارائه محتوی کافی است و این مستلزم تمرین عملی قبل از ضبط برنامه است.
P تولید واقعی
تولید یک برنامه تلویزیونی ، فعالیتی پیچیده و مستلزم بهره گیری از امکانات و تجهیزات خاصی است. تهیه کننده تلویزیونی باید با مراحل زیر در فرآیند تولید برنامه های تلویزیون آموزشی آشنایی داشته باشد.
الف : برنامه ریزی ، عنوان بندی و ارائه سرفصل ها ، سازمان دهی محتوی
ب : شکل دهی محتوی برای قالب تلویزیونی
ج : تولید نهایی چه به صورت زنده و چه به صورت ضبط بر روی نوار ویدئو
معلم تلویزیونی در همه این مراحل، باید در کنار تهیه کننده حضور داشته باشد، علاوه بر معلم و تهیه کننده باید از کارشناسان موضوعی و تکنولوژیست های آموزشی نیز در فرآیند تولید برنامه استفاده نمود و این افراد در نشست های مشترک و جداگانه درباره خود برنامه و موادلازم برای ارائه محتوی و چگونگی ارائه محتوی، ترتیب محتوی، قالب و روش اجرای برنامه ، تجارب یادگیری که باید در برنامه ارائه شود می توانند با یکدیگر به گفتگو و بحث و تبادل نظر بپردازند. پس از مشخص شدن همه این موارد، تهیه کننده باید محدودیت ها و مسایلی را که با آن دست به گریبان است را برای گروه بازگو کند ( هزینه های استودیو و عوامل فنی و ...) و برآن اساس : گروه برای تولید برنامه، برنامه ریزی کنند طوری که به کیفیت آموزش لطمه ای وارد نشود و اصل یادگیری زیر سوال نرود .
برای یک برنامه مطلوب و با کیفیت همه اعضای گروه باید با مسایل و محدودیت های یکدیگر آشنا باشند تا روند تولید، روند مناسبی باشد و در نهایت، برنامه ای موفق از آب درآید.
برای قالب های برنامه تلویزیونی می توان این قالب ها را دسته بندی نمود :
1 – سخنرانی یک نفره ( مونولوگ) : در این قالب ، یک نفر به عنوان سخنران یا گوینده حضور دارد و در اثنای برنامه می توان از تصاویر، عکس های متناسب با موضوع، استفاده نمود. این قالب عموماً برای برنامه های خبری، برنامه های آموزشی و اجتماعی، قابلیت کاربرد دارد.
2 – گفتگو (دیالوگ) : قالب برنامه به صورت مکالمه بین دو نفر است . این قالب عموماً برای تبادل نظر و برنامه هایی که جنبه اطلاعاتی دارند، استفاده می شود و می توان از تصاویر نیز در جریان بحث برای تفهیم نمودن بیشتر موضوع بهره گرفت.
3 – مصاحبه : این قالب زمانی مؤثر است که شخصیتی که از او مصاحبه می شود شناخته شده و مشهور باشد و از 2 بخش تشکیل می شود:
الف : مصاحبه کننده که به صورت میزبان و مجری حضور دارد و به سؤالات مطرح شده به صورت کامل و دقیق پاسخ می دهد. استفاده از افراد مشهور برای مصاحبه در جذب مخاطب عامل بسیار مؤثری است و قالبی مؤثر برای مباحث اجتماعی و .. است.
4 – گردهمایی : در این قالب، گروهی از کارشناسان درباره یک موضوع خاص به بحث و تبادل نظر می پردازند. افرادی که در این قالب برنامه حضور پیدا می کنند عقاید یکسانی از موضوع ندارند و کسانی انتخاب می شوند که معمولاً هم فکر و هم عقیده نیستند و برای سازماندهی چنین قالبی، فقط یک ایده کلی وجود دارد و البته یک مجری که باید درحوزه موضوع مطرح شده صاحب نظر باشد این قالب باعث تحریک تفکر در بین مخاطبان می شود.
5 – امتحان (آزمون) که این قالب نیز 2 بخش دارد:
الف : مجری که امتحان را برگزار می کند ( برخی اوقات با همکاری یک یا دو دستیار)
ب : تعداد کمی شرکت کننده در آزمون
در این قالب یک سری سؤال بتدریج در معرض دیدگان شرکت کنندگان قرار می گیرد و آنها سعی می کنند پاسخ صحیح را برگزینند . سؤالات باید به صورت تصویری و نوشتاری به شرکت کننده ارائه شوند و معمولاً سؤالات، کوتاه پاسخ یا چند گزینه ای هستند و می توان از موضوعات مختلف در برنامه استفاده نمود. این قالب باعث افزایش دانش و اطلاعات در افراد می شود و البته نیازمند برنامه ریزی و تدابیر راهکارهایی مربوط به خود می باشد و همچنین باعث ایجاد انگیزه در بین افراد می شود. چرا که جنبه مسابقه بین افراد و گروه ها را پیدا می کند.
6 – نمایش : این قالب در تلویزیون آموزشی محبوب و پرطرفدار است. معمولاً محتوی را از این طریق به خوبی می توان به یاد سپرد و در قالب نمایش می توان سؤالاتی ساده را مطرح نمود و در اثنای برنامه به آن پاسخ داد و البته مفاهیم پیچیده را نمی توان از این طریق یاد داد و برای مخاطب هم جذاب خواهد بود چرا که آموزش جنبه مستقیم پیدا نمی کند. عموماً هزینه تولید برنامه های نمایشی ، هزینه های سنگین و بالایی است و تدارکات زیادی را می طلبد و نیازمند مدیریت و برنامه ریزی خاصی است و باید طوری ارائه شود که برنامه ای اثر بخش و کارآ از آب درآید.
7 – واقعیت ها (مستند) : حوادث واقعی در این قالب به تصویر کشیده می شوند. این قالب در ابقا و نگهداری آموخته های قبلی موثر است و برای جلب توجه فراگیران بسیار مفید است و البته تولید چنین برنامه هایی پرهزینه است. چرا که برای تهیه تصاویر باید، به محیط های واقعی مراجعه نمود و برنامه اگر به نحو صحیح و اصولی تهیه شود دارای ارزش آموزش بالایی خواهد بود.
8 – کلاس درس شبیه سازی شده : یک کلاس درس که در آن فعالیت های تدریس توسط معلم صورت می گیرد و از آن تصویربرداری می شود. این قالب، بسیار ساده و اقتصادی است البته باید مهارت معلم در نظر گرفته شود و برای اجرا و ارائه دروس، معلم باید طرح درس را ارائه دهد که متناسب با فضای تلویزیونی باشد.
تصاویر
تصاویر بیشترین اهمیت را در برنامه های تلویزیون آموزشی دارند. از آنجا که همه مواد دیداری – شنیداری در تلویزیون آموزشی به راحتی قابل استفاده اند، می توان از آنها برای ایجاد علاقه و تنوع در طول برنامه استفاده کرد. تصویرو صدا می بایست با یکدیگر استفاده شوند و باید توازن در کاربرد این دو عنصر، رعایت شود. وسایل دیداری - شنیداری که در تلویزیون قابلیت استفاده دارند می توان عمدتاً به 4 طریق در برنامه های تلویزیون آموزشی مورد بهره برداری واقع شوند
Behera,1986) (mohanty and
1 – فعالیت های تدریس : فعالیت های تدریس معلم تلویزیونی شامل همه اعمال و رفتاری است که در موقعیت کلاس درس از او سر می زند که می توان به صحبت های معلم، استفاده معلم از وسایل آموزشی در جریان تدریس برای نشان دادن مفاهیم (استفاده از تخته سیاه یا وایت برد) هدایت تجربه ها و هدایت فراگیران و تقویت رفتارهای آن اشاره نمود.
2 – وسایل آموزشی دو بعدی : این وسایل شامل پوستر، نقشه ها، چارت ها ، تصاویر و ... هستند که معمولاً معلمین از آنها در جریان آموزش زیاد استفاده می کنند. بدون استفاده از این وسایل دو بعدی، برنامه های تلویزیون آموزشی، نمی توانند چندان اثر بخش باشند.
3 – وسایل آموزشی سه بعدی : این وسایل شامل نمونه ها، مدل ها و مولاژ و ... است که در برنامه های آموزشی می توان متناسب با نوع محتوی و برای یادگیری بهتر از آنها استفاده نمود و چون اجزای مدل درست به مانند اجزای اشیاء واقعی هستند ( البته در اندازه های کوچکتر)، لذا در آموزش، می توان از آنها استفاده کرد و باعث می شود که آموزش عینی و ملموس گردد.
4 – استفاده از اجسام واقعی : در برخی از برنامه های تلویزیونی که بر صحنه ها یا اجسام واقعی مبتنی هستند می توان از آن ها بهره گرفت. صحنه های واقعی مانند جنگل ، کوه ، رودخانه ، سد و ... باعث جلب توجه فراگیران می شود و این امکان را فراهم می آورد که بدون رفتن به چنین فضاهایی ، فراگیران از طریق تلویزیون با خصوصیات و ویژگی های آن محیط ها آشنا شوند.
کاربرد تلویزیون آموزشی
برای استفاده موثر و سودمند تلویزیون در کلاس درس، رعایت پیش نیازهایی لازم و ضروری است :
1 – دریافت تصاویر با کیفیت مطلوب
2 – راحت بودن فراگیران در نحوه نشستن در مقابل تلویزیون
3 – آماده نمودن فراگیران قبل از دیدن برنامه و توجه پی گیری فعالیت های پس از تماشا برنامه توسط معلم . معلمان، با دقت ، جزوه هایی را که از قبل دریافت کرده اند و حالت راهنما دارد را باید مطالعه کنند که راهنمای استفاده از دروس تلویزیونی در کلاس درس است و همه موارد مثل فعالیت های پی گیرانه و منابع اضافی برای ارائه آموزش ها در آن دیده شده است و بواسطه همین جزوه های راهنما است که معلم می تواند فراگیران را ترغیب به تماشای برنامه های تلویزیون آموزشی کند.
اولین گام در استفاده از برنامه های تلویزیونی ، دریافت با کیفیت برنامه است. در کلاس درس، تلویزیون باید در ارتفاعی در حدود 180 سانتیمتر قرار گیرد تا همه فراگیران بتوانند بدون هیچ گونه مشکلی، آن را به راحتی ببینند و ضمناً باید صدای تلویزیون نیز به خوبی شنیده شود و حتی الامکان اتاق اکوستیک باشد. تلویزیون 21 اینچ برای کلاس های کوچک با تعداد کم شاگرد مناسب است و اگر تعداد فراگیران بیش از 30 نفر باشد استفاده از 2 دستگاه تلویزیون پیشنهاد می شود. حداقل فاصله فراگیران از تلویزیون نباید کمتر از 2 متر باشد و همچنین حداکثر فاصله بیش از 6 متر نباشد. ورودی های نور در کلاس را باید مسدود کرد و نباید نور بر روی صفحه تلویزیون منعکس شود. برای دیدن تلویزیون نیازی به تاریک کردن اتاق نیست و در همان نور محیطی کلاس می توان از آن استفاده کرد و همچنین باعث می شود که دانش آموزان بتوانند از نکات مهم برنامه ها، یادداشت برداری کنند. برخی از معلمان هنگام پخش برنامه به مانند دیگر فراگیران، فقط به تماشای برنامه می نشینند و هیچ گونه دخالتی نمی کنند و برخی نیز در هنگام پخش برنامه ، به صورت خیلی کوتاه ، توجه فراگیران را به نکات مهم جلب می کنند.
بعد از پایان برنامه، فعالیت های پی گیری باید از طرف معلم انجام شود . معلم می تواند آن چه را که فراگیران از طریق تلویزیون دیده اند را به بحث بگذارد و بدین وسیله میزان فهم فراگیران را مشخص سازد. البته معلم باید جریان بحث را هدایت کند و مطالب اصلی و کلیدی برنامه را دسته بندی و جمع بندی نماید و از طریق طرح برخی سؤالات از محتوی برنامه می توان میزان یادگیری فراگیران را تعیین نمود. حال اگر برنامه های تلویزیونی مربوط به مهارت های فنی و حرفه ای باشد فعالیت های پیگیری می تواند شامل تمرین های واقعی از آن چه که در برنامه نشان داده شده است باشد که برنامه ای مهارتی برای اکثریت افراد قابل استفاده می باشد.
ارزش یابی
ارزش یابی بخش مهمی از برنامه ریزی اثر بخش است. نتیجه و باز خورد کار برای برنامه سازان و مسؤولان شبکه های آموزشی تلویزیون از طریق ارزش یابی میسر خواهد شد. هدف اصلی ارزش یابی، دست یابی به نقاط قوت و ضعف برنامه است و از نتایج آن می توان برای اصلاح فرایند تولید استفاده کرد. به واسطه ارزش یابی ، داده هایی فراهم می شود که به واسطه آن سیاستگذاران می توانند یک چارچوب مناسب را برای تولیدات برنامه ای اتخاذ کنند.
به طور کلی نتایج حاصله از ارزش یابی می توانند مانند چراغی، مسیر برنامه ریزی و مدیریتی را برای بهره گیری بهتر از رسانه را روشن نماید. ارزش یابی فرایندی است مستمر و برای تلویزیون آموزشی باید از ابتدا تا انتها، ارزش یابی صورت پذیرد و در دو سطح قابل بررسی است:
الف) ارزش یابی تکوینی : هدف از ارزش یابی اطمینان از کیفیت تولید رسانه است و بر اساس آن می توان تغییراتی را در بهبود کیفیت برنامه بر اساس یافته های پژوهش ایجاد کرد و به واسطه آن می توان قبل از پخش برنامه در سطح وسیع ، اشکالات را برطرف نمود و این نوع از ارزش یابی، معمولاً به وسیله محققانی انجام می شود که با تهیه کننده و متخصصان موضوعی، همکاری نزدیکی دارند. این نوع از ارزش یابی به لحاظ روش شناسی دارای انعطاف است.
ب) ارزش یابی پایانی : این نوع از ارزش یابی معمولاً پس از تولید برنامه صورت می پذیرد. هدف از آن اندازه گیری اثرات فراگیر و جامع برنامه است که می تواند در شکل دهی برنامه های دراز مدت کمک کند و این نوع از ارزش یابی به وسیله تحقیقات پیمایشی و مطالعات موردی قابل انجام است.
تونی باتز (Tony Bates,1978) انواع ارزش یابی تکوینی را چنین عنوان می کند:
1- اجرای مقدماتی (پایلوت) : که شامل نشان دادن برنامه به کارشناسان ، متخصصان موضوعی و کارشناسان برنامه درسی است که پس از دیدن برنامه ، کارشناسان می توانند نظرات خود را در جهت بهبود و اثر بخش تر نمودن برنامه ارائه دهند.
2- پیش آزمون : برنامه تولید شده به تعدادی از مخاطبان نشان داده می شود و نظرات آنان در خصوص برنامه جمع آوری می شود. نکات مبهم برنامه مشخص می شود و می توان تغییرات را در برنامه اجرا کرد. عکس العمل های مخاطبین را می توان، به واسطه روش های زیر بدست آورد :
- مشاهده و ثبت رفتار مخاطب بر روی یک برگه (میزان درگیری او با برنامه )
- بحث کردن با مخاطب به صورت شخصی یا گروهی درباره برنامه
- اجرای پرسشنامه و نظرسنجی درباره جنبه های متنوع و مختلف یک برنامه
- یادآوری برنامه بعد از یک دوره زمان خاص (تا چه حد مفاهیم در ذهن فراگیر باقی مانده است)
- گرفتن آزمون برای تعیین میزان تغییرات در فراگیر که در اصل همان میزان یادگیری است.
اثر بخشی یک برنامه زمانی خواهد بود که از نتایج ارزش یابی به نحو صحیح استفاده شود از ارزش یابی تکوینی برای بهبود کیفیت برنامه می توان استفاده کرد و به لحاظ تصمیم گیری و سیاست گذاری در بلند مدت باید از نتایج ارزش یابی پایانی بهره برد
